Τρίτη, 2 Οκτωβρίου 2007

Το κίνημα του Ρομαντισμού!

Στην εργασία αυτή θα ασχοληθούμε με το κίνημα του Ρομαντισμού που εκδηλώθηκε περίπου στις αρχές του 19ου αιώνα, στη Γερμανία αρχικά και μετέπειτα στην Γαλλία και σε ολόκληρο τον κόσμο.
Θα εξετάσουμε τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που ευνόησαν την εμφάνιση του, όπως για παράδειγμα τα απόνερα που άφησαν στο πέρασμά τους στον πνευματικό κόσμο, η Γαλλική επανάσταση και ο Διαφωτισμός. Θα δούμε ακόμη κατά πόσο βοήθησαν τα πολιτικά φαινόμενα όπως ο Ατομικισμός, η Επανάσταση και τα Εθνικο -απελευθερωτικά κινήματα. Θα σταθούμε αναλυτικά στις ιδέες και στις αρχές του ρομαντισμού και το πώς πήραν την σκυτάλη από τον πεπερασμένο Κλασικισμό.

Από τον 12ο αιώνα που η γαλλική λέξη «rommant» χρησιμοποιούνταν στην έκφραση «ρομανική γλώσσα», μέχρι το 1798 όταν στην Γερμανία το επίθετο «ρομαντικός» πήρε την οριστική του σημασία κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι.
Καθοριστικής σημασίας ήταν η εποχή του Διαφωτισμού όταν ο όρος Ρομαντισμός
διαμόρφωσε σιγά σιγά τα «αντικλασικά» χαρακτηριστικά του κι άρχισε να σημαίνει το
μη πραγματικό, το παράλογο.

Η αντίθεση στον Κλασικισμό φανέρωσε μια νέα ρομαντική και ευαίσθητη πλευρά των λογοτεχνών, οι οποίοι έβγαζαν με καθαρότητα στο κείμενο τα εσώψυχά τους. Ο Ρομαντισμός σαν κίνημα εδραιώθηκε κατά τον 19ο αιώνα και εξελίχθηκε εξαιτίας τωνκοινωνικοπολιτικών ζυμώσεων της εποχής με βασικό άξονα την Γαλλική Επανάσταση και τον Διαφωτισμό.

Τότε ήταν που διαδόθηκαν σε ολόκληρη την Ευρώπη οι ιδέες της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας. Με την εμφάνιση μάλιστα των εθνικών κινημάτων και των επαναστάσεων την περίοδο εκείνη άρχισαν να διαμορφώνονται σε μια κορυφαία και μεγάλη στιγμή για την Ευρώπη, τα ανεξάρτητα Κράτη – Έθνη. Μέσω των επαναστάσεων και των πολιτικών εξελίξεων σχηματίστηκε μια δυτική Ευρώπη που ξεφεύγει από το πεπερασμένο και
αναχρονιστικό καθεστώς και που οδεύει προς το φιλελεύθερο αστικό κράτος. Το
προλεταριάτο έχει πια θέση στο πολιτικό προσκήνιο ενώ η αστική τάξη μέσω μιας έκρηξης των πολιτισμικών παραδόσεων δημιουργεί στις πόλεις κύκλους από φιλελεύθερους διανοούμενους.
Μέσα από αυτές τις εξελίξεις ξεπηδά ένα από τα ισχυρότερα πνευματικά κινήματα
που εμφανίστηκαν στην Ευρώπη μετά την Αναγέννηση. «Το πολιτιστικό λάβαρο της
ιδεολογικής και αισθητικής κρίσης της εποχής αυτής, θα είναι ο Ρομαντισμός. Ωστόσο το ρεύμα αυτό διατηρεί σε κάθε περίπτωση έναν εθνικό και ατομικό χαρακτήρα που το φέρνει κοντά στο φιλελευθερισμό και τον εθνικισμό. Άρα δεν είναι δυνατό να μετρήσουμε με τον πήχη, με ένα μόνο σημείο αναφοράς τη σύνθεσή του, την πρόθεση και την εξέλιξή του στον χώρο και τον χρόνο...» (1)

Από τα μέσα του 18ου αιώνα ο Κλασικισμός βρισκόταν στο επίκεντρο
επιθέσεων και επικρίσεων από τους διανοούμενους. Το Ρομαντικό κίνημα δεσπόζει
από το 1815 στις περισσότερες ευρωπαικές χώρες όπου το κοινό αντιδρά στην σκέψη
και έκφραση του ορθολογισμού. Οι συγγραφείς όλο και περισσότερο δημιουργούν
νέους ήρωες, μελαγχολικούς και ανήσυχους, απογοητευμένους, λάτρεις του
μυστηρίου και των ερειπίων, στους οποίους οι αναγνώστες αναγνωρίζουν τον εαυτό
τους.

Τα χαρακτηριστικά των ιδεών και των αρχών του Ρομαντισμού είναι εκ διαμέτρου αντίθετα με αυτά του Κλασικισμού. Ο ρομαντικός συγγραφέας μοιράζεται με τον αναγνώστη τις χαρές και τις λύπες του, ενώ σε ολόκληρο το κείμενο είναι διάχυτος ο λυρισμός.

Η Ελληνο-ρωμαική αρχαιότητα δεν είναι πια πηγή έμπνευσης αλλά οι ιστορίες ξεπηδούν μέσα από τις ιστορίες του κάθε λαού της Ευρώπης και κυρίως από τα κράτη της βόρειας Ευρώπης. Ακόμη και ο μέχρι τότε ξεχασμένος Μεσαίωνας συμμετέχει στην Ρομαντική ιδεολογία. Η λογική, το κύριο χαρακτηριστικό των Κλασικών δίνει την θέση του στην ευαισθησία και ο έντιμος, ευπρεπής και σε όλα του τέλειος άνθρωπος, ο «honnete homme» κατά τα γαλλικά πρότυπα, γίνεται παρελθόν. Τώρα πρωταγωνιστούν ήρωες που τα βάζουν με όλους και με όλα, τον κόσμο και την κοινωνία, που βρίσκονται σε μια διαρκή ανησυχία, σε μια συνεχή ανισορροπία. Διχασμένοι ήρωες που ψάχνουν την ολοκλήρωσή τους.


Μέτρα και σταθμά, κανόνες και συμβατικότητες δεν έχουν θέση στον Ρομαντισμό. Οι συγγραφείς έχουν απόλυτη ελευθερία στην θεματολογία τους. Και βέβαια ο ατομικισμός που διαμορφώθηκε από τις επαναστάσεις των Εθνικο – απελευθερωτικών κινημάτων έχει πρωτεύοντα ρόλο. Αφήνεται έτσι αχαλίνωτη η φαντασία, η ευαισθησία και η έμπνευση του ρομαντικού συγγραφέα.


Όλα αυτά τα στοιχεία συνιστούν τον λεγόμενο Ρομαντικό λυρισμό που είναι απόρροια μιας ξεχωριστής και καθαρά προσωπικής έμπνευσης με την οποία οι ποιητές εκφράζουν την σχέση τους με τον κόσμο, με τα έντονα συναισθήματα που τους κυριεύουν και κυρίως ο ποιητής εκφράζει το «εγώ» του. «Σύμφωνα με τον Βίκτωρα Ουγκώ, αρχηγό της γαλλικής Ρομαντικής σχολής, ο λυρικός ποιητής «ηχηρός αντίλαλος» της εποχής του, έχει την ιδιόμορφη αποστολή μέσα από την έκφραση της ατομικότητας του να εκφράζει τον κόσμο που τον περιβάλλει. Η ιδιαίτερη σημασία που απέδωσε ο Ρομαντισμός στην υποκειμενική έκφραση ευνόησε την λογοτεχνική απογύμνωση της ψυχής του ποιητή, που θεωρεί άλλωστε ότι αποτελεί προνομιούχο μάρτυρα των γεγονότων της εποχής του...» (2)

Το έργο και η προσωπικότητα του Ρομαντικού καλλιτέχνη κατά τον 19ο αιώνα έχουν διαφορετικές προσεγγίσεις από την κοινωνία. Από την μία ο θαυμασμός και η δίψα του κοινού για το καινούργιο, κι από την άλλη η κόντρα με την άρχουσα αστική τάξη που βλέπει την επαναστατικότητα και το φλογερό ταμπεραμέντο των ρομαντικών, δημιουργεί προβλήματα. Έτσι κάθε φορά που προσπαθούν να δράσουν πολιτικά ή ανθρωπιστικά βλέπουν οι συγγραφείς το τεράστιο χάσμα μεταξύ της προσδοκίας τους και της πραγματικότητας. Κάποιοι λοιπόν που είναι αντίθετοι με την κυρίαρχη ιδεολογία της εποχής, αρχίζουν να αισθάνονται απομονωμένοι, να εγκλωβίζονται μέσα στα τείχη της μοναξιάς τους και να διακατέχονται από ένα ακραίο πεσιμισμό που είναι ευδιάκριτος στα έργα τους.

Τα γεγονότα της εποχής (τέλη 18ου αιώνα) δημιουργούν ένα κλίμα όπου οι αντιφάσεις συνυπάρχουν στην συνείδηση του ίδιου ατόμου. Από την μία οι έντονες κοινωνικές ανακατατάξεις. Από την άλλη η ελπίδα για πρόοδο στα κοινωνικοπολιτικά θέματα και βέβαια οι απογοητεύσεις – μικρές και μεγάλες – της καθημερινότητας δημιουργούν αυτό το αντιφατικό πεδίο σκέψης.

Ο καλλιτέχνης βρίσκει έτσι καταφύγιο και αντλεί στοιχεία από το ιστορικό του παρελθόν, από την θρησκεία, την ονειροπόληση αλλά και από την μαύρη αισθητική του τρόμου και του θανάτου. Αυτή η υπαρξιακή αγωνία και η αβεβαιότητα του Ρομαντικού ποιητή
χαρακτηρίζεται ως η «αρρώστια του αιώνα» και οδηγούν τον ήρωα σε ακραίες συμπεριφορές. Στην περιφρόνηση της ζωής, ακόμη και του ίδιου του θανάτου. Η απόλυτη μελαγχολία γίνεται δεύτερη φύση και έχει ως επακόλουθο ακόμη και σκέψεις για
αυτοκτονία.
Ο θάνατος είναι η μόνη διέξοδος για τις απογοητεύσεις και
την ασφυκτική ψυχική κατάσταση του καλλιτέχνη.

Γιώργος Κολοβάτσιος


ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

(1) Ευρωπαικά Γράμματα – Β΄ τόμος – Σελ. 337
(2) Δ. Γκότση – Δ. Προβατά – Ι.Ε.Λ. – Β΄ τόμος – Ενότητα 2.1.2 – Σελ. 49